Drugi wymiar stanowi nauczanie, przede wszystkim doktrynalne i moralne, lecz Jan Paweł II wypowiadał się także w ważnych i pilnych sprawach ludzkości. Rozwijał dialog z innymi kulturami i religiami, podejmował również liczne wysiłki na rzecz budowania oraz promowania sprawiedliwości i pokoju, a także zapoczątkował Światowe Dni Młodzieży.

Wymownym znakiem tego pontyfikatu stało się też cierpienie. Papieskie posługiwanie przypadło na przełom wieków i tysiącleci, a jego składnikiem były przygotowania i uroczyste obchody Wielkiego Jubileuszu Roku 2000. W tym czasie doszło do wielu głębokich przemian politycznych i społecznych.

Pontyfikat Papieża-Polaka nie był sprawą przypadku. Stanowił dojrzały owoc długiej, bo ponad tysiącletniej historii polski, w której szczególne znaczenie przypadło okresowi po II wojnie światowej. Przez ten trudny czas przeprowadził Polaków kard. Stefan Wyszyński, w latach 1948-1981 metropolita warszawski i gnieźnieński, Prymas Tysiąclecia.

Wzruszający wyraz uznania i hołdu dla niego stanowiły słowa Jana Pawła II zawarte w liście do Polaków (23 X 1978 r.) tydzień po pamiętnym konklawe: "Czcigodny i Umiłowany Księże Prymasie! Pozwól, że powiem po prostu, co myślę. Nie byłoby na Stolicy Piotrowej tego Papieża-Polaka, który dziś pełen bojaźni Bożej, ale i pełen ufności rozpoczyna nowy pontyfikat, gdyby nie było Twojej wiary, nie cofającej się przed więzieniem i cierpieniem, Twojej heroicznej nadziei, Twego zawierzenia bez reszty Matce Kościoła, gdyby nie było Jasnej Góry i tego całego okresu dziejów Kościoła w Ojczyźnie naszej, które związane są z Twoim biskupim i prymasowskim posługiwaniem".

Na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego obronił pracę habilitacyjną. Wykładał w seminariach duchownych (katowickim, częstochowskim i śląskim), a także od 1954 r. na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Sakrę uzyskał w 1958 r. jako biskup pomocniczy archidiecezji krakowskiej, w 1964 r. został arcybiskupem, metropolitą Krakowa, a w 1967 r. kardynałem. Brał udział w soborze watykańskim II (1962-1965).

16 X 1978 r. został wybrany pierwszym od ponad 400 lat papieżem nie-Włochem. Przedsięwziął bardzo aktywne działania duszpasterskie, m.in. wizyty w wielu krajach świata (odwiedził przeszło 200 państw), zyskując ogromną sympatię i popularność. W dniach 20-27 marca 2000 r. odbyła się historyczna pielgrzymka do Ziemi Świętej, w trakcie której papież odwiedził Jordanię, Autonomię Palestyńską oraz Izrael. Szerokie echa w świecie wzbudziło m.in. odwiedzenie przez Ojca Świętego Instytutu Pamięci Yad Vashem oraz Ściany Płaczu w Jerozolimie.

W 1979 r. przybył do Polski, co miało duże znaczenie dla rozwoju sytuacji politycznej w kraju, do którego przyjeżdżał jeszcze w latach 1983, 1987, 1991 (dwukrotnie), 1997, 1999 i 2002. W 1981 r. został ciężko ranny w zamachu dokonanym przez tureckiego terrorystę.

Do głównych przesłań pontyfikatu Jana Pawła II należą: "nowa ewangelizacja" zarówno społeczeństw krajów zachodnich, jak i postkomunistycznych, respektowanie praw człowieka, prawa do pracy i zachowania godności ludzkiej, przeciwstawianie się bezwzględnej pogoni za zyskiem, sprzeciw wobec totalitaryzmu, szczególnie komunistycznego (przed jego upadkiem), ekumenizm, walka o zachowanie pokoju.

Obrona tradycyjnych wartości i nakazów moralnych Kościoła katolickiego (np. w kwestii ograniczonego uczestnictwa kobiet w Kościele, celibatu, antykoncepcji i aborcji) wywołała pod adresem Jana Pawła II zarzuty konserwatyzmu, mimo programowego otwarcia na problemy świata współczesnego.

W trakcie jego pontyfikatu zreformowano prawo kanoniczne (1984), opublikowano nowy Katechizm Kościoła katolickiego (1992, wydanie polskie 1995), dokonano reorganizacji Kurii Rzymskiej, licznych kanonizacji i beatyfikacji.

Do dorobku filozoficznego Jana Pawła II (głównie w dziedzinie myśli o osobie ludzkiej, etyki, antropologii) należą m.in.:
Miłość i odpowiedzialność (1960), Osoba i czyn (1969), Zagadnienia podmiotu moralności (1991).
Główne wątki swojej filozofii rozwijał po 1978 r. w papieskich encyklikach m.in.: Redemptor hominis (1979), Dives in misericordia (1980), Laborem exercens (1981) Centesimus annus (1991).

Twórczość literacka Jana Pawła II (głównie pod pseudonimem Andrzej Jawień) składa się z wierszy, poematów medytacyjnych i dramatów: Przed sklepem jubilera (wystawione 1981), Brat naszego Boga (wystawiony 1980). Wybór utworów Poezje i dramaty (1980).

Ojciec Święty, Papież Jan Paweł II odszedł do Pana w sobotę dnia 2 kwietnia 2005 r. o godzinie 21.37 w wigilię Niedzieli Bożego Miłosierdzia.

Na placu św. Piotra w dniu 8 kwietnia 2005 r. odbyły się uroczystości pogrzebowe, którym przewodniczył kard. Józef Ratzinger.